|
Astronomi, Anadolu'da yaşayan Müslüman Türk toplulukları için iki
bakımdan önem taşımıştır. Bunlardan biri temelde bir Müslüman toplum
olan Selçuklular, ibadet edebilmek için bulundukları yerin enlem ve
boylam derecelerini bilmek zorunda olmaları idi. Çünkü, namaz
kılabilmek için kıble yönünü belirlemek zorunda idiler. Dolayısıyla,
kıble yönünü tayin konusunda çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Aynı
zamanda bu bilgi namaz vakitlerini belirlemek için de gereklidir.
Bunların yanı sıra, Ramazan ayının başlangıç ve bitiş tarihlerinin
belirlenmesi gerekir. Bu konuya mikat ilmi adı verilmekteydi. Bu
çalışmalarda yardımcı olmak üzere yapılmış olan güneş saatleri
kullanılmaktaydı. Erzurum'daki bazı cami duvarlarında olduğu gibi,
çeşitli şehirlerde yapılmış olan cami duvarlarında güneş saatlerine
rastlamak mümkündür. Ayrıca cami avlusu içinde muvakkithanelerde bu
tip çalışmalar yapılabiliyordu.
Anadolu Selçukluları, astronomi sistemi olarak, daha önce İslam
dünyasında da kabul edilmiş olan yer merkezli (jeosantrik) sistemi
kabul etmişlerdir. Bu sistemin merkezinde Dünya yer alır; Güneş dahil,
bütün gezegenler onun etrafında döner. Bu sistemin en dışında sabit
yıldızlar küresi bulunur.
Daha önceki tarihlerde İslam dünyasında da görülmüş olduğu gibi,
Anadolu Selçuklularında da, genel olarak, yer merkezli sistemin
verdiği hataları düzeltmek üzere, Batlamyus tarafından ileri
sürülmüş ve daha sonra İslam dünyasındaki bilim adamları
tarafından geliştirilmiş olan episikl ve eksantrik sistemlerin de
astronomi açıklamalarında ve hesaplamalarda kullanılmış olduğunu
görüyoruz.
Bilindiği gibi episikl sistem ana daire etrafında dolanan küçük
daireden oluşmaktadır. Gezegenin bu küçük daire üzerinde dolandığı
varsayılarak hesaplamalar ona göre yapılmıştır. Bu iki daire de aynı
hızda fakat farklı yönde hareket etmektedir. Zaman içinde geliştirilen
bu sistem, daha karmaşık hale gelmiştir.
Eksantrik sistem ise ana dairenin çap üzerinden geçen çizgi üzerinde
kaydırılmasıyla elde edilen ikinci bir daireden meydana gelmiştir. Bu
ikinci dairenin çapı da, birincininkine eşittir; merkezi kaydırıldığı
için eksantrik adı verilmiştir. Bu iki daire de aynı hızda hareket
etmektedir.
Gerek eksantrik sistemde gerekse episikl sistemde merkebin
kaydırılması ile aslında yörüngeler daire olmaktan çıkmış, elips hale
gelmiştir, çünkü iki merkez oluşmuş, bir başka deyişle iki odak
noktası meydana gelmiştir. Bu durumda, yapılan hesapların da daha
gerçeğe yakın hale geldiği belirlenmektedir. Örneğin mevsim farklarını
belirlemek ve açıklamak daha kolay hale gelmiştir.
Devrin astronomları, Güneş, Ay ve gezegenlerin yere göre, onların
açısal konumlarını hesaplamış ve bunları zic ya da günümüz deyimi ile
astronomi cetvelleri adı altında vermişlerdir. Bu değerler, astronomi
çalışmalarında önemli olduğu kadar, mikat ilmi için de büyük önem
taşımıştır. |