|
Gümüş Tigin Ahmed Gazi ile ilgili olarak Danişmendname'de bazı bilgiler
bulunmaktadır. Ahmed Gazi Selçuklular zamanında ayrıcalıklı bir yeri
olan Danişmend Taylu'nun oğludur. Kendisi de bilge bir kişi olup,
Danişmen Gazi diye anılmıştır.
Ibü'l-Kemal İlyas b. Ahmed Kayseri eserinin içinde herhangi bir isim
zikretmemektedir. Bir mecmua içinde yer almış olan bu esere, onun
müstensihi(kopyası) olan Şeyh Ali b. Dût-i Hûda el-Ankaravî mecmuanın içindeki
makalelerin listesini verirken, bu makaleye de, içeriğini de göz
önünde tutarak, Keşfü'l-Akabe adını vermiştir. Eser Farsça olarak
kaleme alınmıştır. Makaleyi inceleyen Mikail Bayram onun başka nüshası
olmadığını söylemektedir. Eserde, ayrıca Kayserî'nin Kayseri şehrinin
nazırı (vekili) olduğu da kaydedilmektedir.
Eserin kimin için yazıldığı ile ilgili olarak, eserin bazı yerlerinde
Sahib-i Kıran-ı Alem ve Hazret-i Mualla adları verilmektedir. Eserin
başında onun için uzun bir dua kısmı yer almaktadır. Bu dualar içinde
o devlet adamını belirlerken 'zat-ı pakları bu şehirden (Isfahan)
bütün Rum, Şam ve Ermeni memleketleri Sahib-i Azam'ın varlığının yüzü
suyu feyziyle süslendi,' şeklinde kaydetmektedir.
Danişmendoğlu Ahmed Gazi'nin (1071-1105) saltanatı zamanında Kayseri
alınmıştır ve Ahmed Gazi öldüğünde Ahmed Gazi Gümüş Tigin onun yerine
geçmiştir. Eserde Ahmed Gazi'nin düşünürlere ne kadar önem vermiş
olduğu da belirlenmektedir. Melik Ahmed Gazı Anadolu'nun
Müslümanlaştırılmasının ancak kültür hareketleriyle mümkün olduğunun
farkında olan devlet adamı olup, bu konuda çalışanlara da aynı şekilde
büyük önem vermiştir. Bu görüşü destekler şekilde, eserde şöyle bir
ifade bulunmaktadır: 'her kimi ki yükseltti ise o kimsenin şereflenip,
ebedî ve saadet bulması ve her kimi terk ettiyse o kimsenin de
terkedilmiş olarak ebedi şekavette kalmış olması, o eşsiz zat-ı pakin
hususiyeti cümlesindendir.Eserin girişinde varlık, varlığın özü ve evrenin kozmolojik oluşumu
hakkında bilgi verilmektedir. Burada verilen açıklamalar, yukarıda
verilen açıklamalarla paralelizm gösterir. Bu bağlamda olmak üzere
tasavvuf felsefesinden bağımsız değildir.
Eser, on üç makaleden meydana gelmektedir. Birinci makale 13 fasıldan
meydana gelmiştir.
1. Fasıl: Bu fasıl evrenin küre şeklinde olduğu, yerin evrenin
merkezinde olup, küre şeklinde olduğu konusundadır. Bir başka ifade
ile jeosantrik (yermerkezli) evren sistemi açıklanmaktadır. Gök
sistemi hakkında genel olarak açıklama verilmektedir.
Bu açıklamalara göre evren içice geçmiş küreler siteminden meydana
gelmektedir. Her bir gezegen küre şeklinde olup, yerin etrafında bir
çember üzerinde döner.
2. Fasıl: Bu fasıl yerin şekli hakkındadır. Yine bu fasılda Ay ve Ay
tutulması hakkında bilgi vermektedir. Buradaki açıklamalarda, Ay
tutulmasının Dünya'nın her yerinden aynı şekilde gözlenmediği ile
ilgili bilgi verilmekte ve Ay tutulmasının nasıl meydana geldiği
çizimler verilerek, anlatılmaktadır.
3- Fasıl: Dünya'nın yapısı ile ilgilidir. Dünya'nın 3/4'üniin su ile
kaplı olduğu, karaların sudan çıktığı ve Güneş ve diğer gezegenlerin
çekim gücü sayesinde nasıl yerinde kalıyorsa, suların da yeryüzündeki
yerinde kalmasının aynı sebeplerle açıklanabileceği ifade
edilmektedir. |